Budowanie kompetencji do współpracy międzysamorządowej i międzysektorowej jako narzędzi rozwoju lokalnego i regionalnego
Strona główna
Usługi społeczne
Usługi techniczne
Rozwój instytucjonalny
Efektywność energetyczna
Współpraca JST-NGO
Współpraca między JST
» Praktyki
Dialog społeczny
SMUP
Mapa Praktyk
Inne bazy danych
Publikacje i dokumenty
Portal jst.org.pl

1.665.249
gości odwiedziło nas
od 1 kwietnia 2008 r.

Wsparcie udzielone przez Norwegię, Islandię
i Lichtenstein

 Współpraca między JST : Praktyki
Podkrakowski obszar funkcjonalny Blisko Krakowa, - „od kasy do współpracy” – historia budowania partnerstwa

.:   Skrót i Metryka -> Pełna prezentacja -> Załączniki   :.


Opis sytuacji przed wdrożeniem

W skład obszaru funkcjonalnego wchodzi pięć gmin powiatu krakowskiego: Gmina Czernichów, Gmina Liszki, Gmina Mogilany, Gmina Skawina oraz Gmina Świątniki Górne. Obszar usytuowany jest w sąsiedztwie Krakowa, w odległości nieprzekraczającej 30 km od centrum miasta. Od południa graniczy z powiatami myślenickim i wadowickim, od wschodu z powiatem wielickim, od zachodu zaś z powiatem chrzanowskim. Łączna powierzchnia obszaru funkcjonalnego wynosi 321 km2, co stanowi 26% całej powierzchni powiatu krakowskiego. Jednocześnie, liczba mieszkańców obszaru funkcjonalnego na koniec 2013 roku wynosiła około 96 tys., co stanowiło 36% wszystkich mieszkańców powiatu krakowskiego.

Obszar charakteryzuje się:
- bogatymi walorami przyrodniczymi - liczne rezerwaty przyrody;
 zróżnicowaną rzeźbą terenu - obszar leży w granicach czterech makroregionów: Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Bramy Krakowskiej, Kotliny Oświęcimskiej oraz Pogórza Zachodnio-Beskidzkiego, przez obszar przepływa Wisła, silnie zaznaczają się doliny potoku Rudno, Skawinki oraz jej dopływów;
- obszar wyróżnia bogate dziedzictwo kulturowe, w tym zabytki kultury materialnej: świeckiej i religijnej, a także obiekty rękodzieła rzemieślniczego.

Na terenie obszaru funkcjonują dwie strefy aktywności gospodarczej, w których koncentruje się przedsiębiorczość, głównie o profilu przemysłowym.
Charakterystyczny dla całego obszaru (w odróżnieniu od tradycyjnych obszarów podmiejskich) jest dwukierunkowy przepływ ludności na rynku pracy (z obszaru funkcjonalnego do Krakowa, ale również z Krakowa na teren obszaru), a także w zakresie korzystania z usług publicznych.
Przez wschodnią część obszaru biegnie droga krajowa nr 7 („Zakopianka”), stanowiąca szlak komunikacyjny Kraków – Chyżne/Zakopane, natomiast środkową część obszaru przecinają: droga krajowa nr 44, łącząca Górny Śląsk z Krakowem oraz nr 780, łącząca Oświęcim z Krakowem. Przecinają się tu także ważne linie kolejowe Kraków – Zakopane, Kraków – Oświęcim, Kraków – Bielsko-Biała. Ponadto w bezpośrednim sąsiedztwie obszaru zlokalizowany jest Międzynarodowy Port Lotniczy Kraków-Balice.

Historia współpracy

Gminy tworzące obecnie Obszar Funkcjonalny „Blisko Krakowa” ściśle współpracują ze sobą już od kilku lat. W sposób instytucjonalny współpraca ta datuje się od roku 2007, kiedy to gminy utworzyły stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Blisko Krakowa finansowane ze środków PROW 2007-2013. Milowe kroki tej współpracy zamykają się w następujących datach:
- IV kwartał 2007 roku – Gmina Skawina w związku z trwającymi przygotowaniami do wdrażania PROW 2007-2013 występuje do gmin Świątniki Górne i Mogilany z propozycją utworzenia Lokalnej Grupy Działania celem umożliwienia mieszkańcom obszaru tych gmin korzystania ze środków osi IV (Leader) PROW 2007-2013. Gminy pozytywnie odpowiadają na propozycję, jednocześnie dopraszają do współpracy gminę Czernichów, która także pozytywnie odpowiada na propozycję współpracy;
- kwiecień 2008 roku – powołanie do życia Stowarzyszenia Blisko Krakowa, zrzeszającego gminy Czernichów, Mogilany, Skawina, Świątniki Górne oraz przedstawicieli sektora społecznego i gospodarczego. Stowarzyszenie będzie w kolejnych latach pełnić funkcję Lokalnej Grupy Działania;
- kwiecień – grudzień 2008 roku – trwają prace zespołu zadaniowego składającego się z przedstawicieli gmin tworzących LGD, którego zadaniem było przeprowadzenie procesu rejestracji stowarzyszenia oraz przygotowanie, pod kierunkiem eksperta, Lokalnej Strategii Rozwoju. W toku prac nad strategią wypracowano koncepcję wspólnego projektu, który będzie dotyczył sieci szlaków rowerowych na terenie 4 podkrakowskich gmin;
- lipiec 2009 roku – podpisanie z UMWM umowy na realizację Lokalnej Strategii Rozwoju, powołanie biura LGD, rozpoczęcie procesu wdrażania strategii. We wdrażanie strategii byli zaangażowani tzw. gminni koordynatorzy, których zadaniem było koordynowanie na ternie gminy działań związanych z realizacją strategii, w tym w szczególności realizacja tzw. małych projektów skierowanych do organizacji pozarządowych. Od 2009 roku gminy współpracowały ze sobą w procesie realizacji Lokalnej Strategii Rozwoju, na jej wdrażanie przeznaczono środki w wysokości 5,8 mln zł. W tym czasie zrealizowano ponad setkę projektów, począwszy od tzw. małych projektów dotyczących niewielkich inwestycji, działań promocyjnych czy organizujących lokalną społeczność, po większe projekty infrastrukturalne realizowane w ramach odnowy centrów wsi. Szczegóły działalności LGD można znaleźć na stronie internetowej stowarzyszenia: http://www.bliskokrakowa.pl/;
- marzec - sierpień 2011 roku – rozpoczęto prace nad największym projektem w ramach współpracujących ze sobą czterech gmin, jakim miało być opracowanie i wdrożenie koncepcji sieci szlaków rowerowych na ternie LGD Blisko Krakowa. Pierwsza faza projektu obejmowała m.in. szczegółową inwentaryzację zasobów dziedzictwa przyrodniczego, historycznego i kulturowego. Efektem tego etapu prac było przygotowanie koncepcji sieci szlaków rowerowych pozwalających na poznanie najciekawszych miejsc obszaru LGD. Koncepcja dostępna jest na stronie: http://www.bliskokrakowa.pl/pl/publikacje-i-opracowania/koncepcja-sieci-szlakow-turystycznych W proces przygotowania koncepcji byli zaangażowani przedstawiciele właściwych merytorycznie jednostek gmin tworzących LGD. Proces przygotowania koncepcji przyczynił się do zacieśnienia współpracy pomiędzy JST tworzącymi LGD. Najciekawsze miejsca obszaru LGD można zobaczyć na stronie projektu pod adresem: https://www.youtube.com/channel/UC81Whv2fNzFghNJEtAQHmZg oraz na stronie: http://www.skarby.bliskokrakowa.pl;
- grudzień 2011 roku – władze gmin podjęty decyzję o wspólnym przygotowaniu wniosku aplikacyjnego do konkursu w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013 (Budowa produktów turystycznych…). Decyzja była kolejnym krokiem zacieśniającym współpracę między gminami tworzącymi LGD. Powołano zespół zadaniowy (składający się z przedstawicieli urzędów i organizacji społecznych), który na podstawie koncepcji sieci szlaków wypracował koncepcję projektu Skarby Blisko Krakowa będącego produktem turystycznym obszaru LGD Blisko Krakowa. Wniosek aplikacyjny zostały złożony do Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, zaś w roku 2014 podpisano umowę dofinasowania;
- w roku 2013 gminy tworzące LGD – na bazie dotychczasowej współpracy oraz dostrzegając potrzebę dalszej integracji swoich działań, podjęły decyzję o ubieganiu się o przyznanie dofinasowania w ramach tzw. funduszy norweskich.

Opis ogólnego podejścia i szczegółowych zadań

Doświadczenia współpracy w ramach LGD, zbliżający się nowy okres programowania kładący nacisk na terytorialny wymiar polityk publicznych oraz perspektywa udziału w konkursie ówczesnego Ministerstwa Rozwoju Regionalnego (Rozwój miast poprzez wzmocnienie kompetencji jednostek samorządu terytorialnego, dialog społeczny oraz współpracę z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego) sprawiły, iż w grudniu 2013 roku podjęto decyzję o dalszym zacieśnieniu współpracy i wspólnym przygotowaniu wniosku do ogłoszonego przez MRR konkursu na projekty realizowane przez partnerstwa jednostek samorządu terytorialnego przy udziale przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i organizacji przedsiębiorców.

Jednocześnie po przeprowadzaniu wstępnych analiz dotyczących przepływów ludności na obszarze wokół Krakowa, a także wzajemnych powiazań i relacji, podjęto decyzję o poszerzeniu składu dotychczasowego partnerstwa o Gminę Liszki. Wtedy też naturalnym stało się, iż do prac nad projektem włączyły się władze Powiatu Krakowskiego. Z kolei z uwagi na fakt, iż niezwykle ważnym elementem na obszarze gmin tworzących partnerstwo są kwestie związane z rozwijaniem przedsiębiorczości do partnerstwa włączono samorząd gospodarczy w postaci Podkrakowskiej Izby Gospodarczej oraz Galicyjskiej Izby Gospodarczej. Z kolei dla wzmocnienie zaplecza intelektualnego, ale także biorąc pod uwagę, oprócz gospodarczego, także rolniczy charakter gmin tworzących partnerstwo, do współpracy zaproszono również Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie.

Wtedy też (grudzień 2013) Partnerzy podpisali list intencyjny dotyczący woli zawiązania Partnerstwa Podkrakowskiego Obszaru Funkcjonalnego „Blisko Krakowa”, deklarując zgodnie chęć rozszerzenia i wzmocnienia istniejących już kontaktów pomiędzy Gminą Skawina, Gminą Liszki, Gminą Czernichów, Gminą Mogilany, Gminą Świątniki Górne, Powiatem Krakowskim, Województwem Małopolskim (ostatecznie województwo musiało z przyczyn formalnych wycofać się z partnerstwa), Galicyjską Izbą Gospodarczą, Podkrakowską Izbą Gospodarczą, Uniwersytetem Rolniczym oraz Lokalną Grupą Działania „Blisko Krakowa”. Była to jednoznaczne z decyzją o udziale w przygotowaniu i późniejszej realizacji projektu pn. „Razem Blisko Krakowa – zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru funkcjonalnego” w ramach Partnerstwa Podkrakowkskiego Obszaru Funkcjonalnego „Blisko Krakowa”. Wtedy też podpisano umowę partnerską ostatecznie formalizującą działanie partnerstwa.

Od samego początku partnerstwo stawiało sobie za cel spójny i zintegrowany rozwój obszaru współpracujących ze sobą gmin i ich społeczności.

Przygotowując się do opracowania projektu przeprowadzono pogłębioną diagnozę obszaru funkcjonalnego w oparciu o metodologię zastosowaną do delimitacji subregionów funkcjonalnych województwa małopolskiego. Obszar analizy podzielony został na pola badawcze, które w sposób komplementarny zagospodarowywały ogół zjawisk społeczno-gospodarczych (potencjał gospodarczy, kapitał ludzki, atrakcyjność przyrodnicza, potencjał turystyczny, jakość życia, dostępność komunikacyjna, zarządzanie rozwojem). Każdy z obszarów badawczych podzielony został wewnętrznie, w zależności od złożoności struktury i różnorodności procesów, zachodzących w ramach danego pola, na które łącznie składało się 21 podobszarów tematycznych (m.in. potencjał demograficzny, potencjał intelektualny, kapitał społeczny). W ramach każdego obszaru zdefiniowano od kilku, do kilkunastu wskaźników statystycznych, opisujących daną sytuację tematyczną. Zebrane dane przedstawiały kształtowanie się wskaźników w poszczególnych gminach obszaru funkcjonalnego, a także - w celach porównawczych - w powiecie krakowskim i/lub województwie małopolskim (w zależności od dostępności danych).

Na tej podstawie zdefiniowano szereg problemów charakterystycznych i wspólnych dla całego obszaru, przekładających się na tempo rozwoju społeczno-gospodarczego obszaru funkcjonalnego. Założono jednocześnie, iż dla tak zdefiniowanych obszarów problemowych zintegrowanie polityk i wspólna realizacja zadań przyniesie znaczące korzyści związane z efektem skali, obniżeniem kosztów jednostkowych i znaczącym wzrostem jakości świadczonych usług. Ostatecznie zdecydowano, iż wspólna interwencja w ramach partnerstwa w pierwszym rzędzie powinna objąć i koncentrować się wokół następujących zagadnień:
- sfery edukacji i polityki społecznej, mającej na celu przeciwdziałanie procesom bezrobocia;
- wykorzystania endogenicznego potencjału obszaru funkcjonalnego, wynikającego z aspektów przyrodniczych i kulturowych, przy jednoczesnej dbałości o zachowanie niepowtarzalnego dziedzictwa (stanowiącego naturalną przewagę całego obszaru funkcjonalnego);
- budowania kapitału społecznego, wzmacniania więzi społecznych oraz zwiększenia poziomu zaangażowania obywatelskiego, szczególnie w zakresach zdefiniowanych powyżej.

Jednocześnie stwierdzono, iż zdiagnozowanych na obszarze funkcjonalnym problemów nie sposób traktować rozłącznie. Definiując możliwości rozwojowe obszaru funkcjonalnego trzeba mieć na uwadze wzajemne przenikanie i współoddziaływanie wszystkich sfer problemowych. Dokonuje się ono nie tylko na płaszczyźnie funkcjonalnej, lecz także przestrzennej. Jest to podstawowe uzasadnienie dla celowości wspólnego przezwyciężania problemów. Wzajemne działania, dzięki efektowi synergii, będą bardziej skuteczne niż interwencja pojedynczych partnerów. Nie chodzi tu jedynie o efektywność ekonomiczną, pozwalającą na bardziej racjonalne gospodarowanie środkami publicznymi. Równie ważna jest użyteczność i adekwatność rozwiązań, która wzrośnie dzięki wymianie doświadczeń, dotychczasowych dobrych praktyk i wspólnej drodze przezwyciężania problemów. Fundamentalne znaczenie ma również trwałość podjętej interwencji. Wbudowanie polityki publicznej w szeroki mechanizm partnerski automatycznie ogranicza zależność podejmowanych działań od cyklu wyborczego, daje też szansę zaszczepienia i kontynuowanie zmian wśród innych jednostek, w tym momencie nie objętych partnerstwem.

W konsekwencji tak zdiagnozowanej sytuacji zdecydowano się na przyjęcie w ramach partnerstwa sekwencji działań zbudowanej na trzech poziomach:
- pierwszym poziomem była Zintegrowana Strategia Rozwoju Obszaru Funkcjonalnego „Blisko Krakowa”, wytyczająca priorytety rozwojowe i sposoby ich realizacji przez wszystkich partnerów;
- drugim poziomem są zintegrowane strategie sektorowe w dziedzinach, które zapewniają największe perspektywy rozwojowe obszaru funkcjonalnego lub które wymagają wyraźnej interwencji – są to Zintegrowanego Program Aktywizacji i Partycypacji Społecznej na terenie obszaru funkcjonalnego, Zintegrowana Strategia Rozwoju Edukacji i Rynku Pracy na terenie obszaru funkcjonalnego oraz Zintegrowana Strategia Rozwoju Oferty Czasu Wolnego na terenie obszaru funkcjonalnego ze szczególnym uwzględnieniem Oferty Rekreacyjnej i Ochrony Środowiska;
- trzeci poziom stanowią dokumentacje projektowo-techniczne i koncepcyjne, realizacji konkretnych działań, które mają się przyczynić do istotnego wykorzystania potencjałów endogenicznych obszaru funkcjonalnego.

Warto zwrócić uwagę, iż na etapie wdrożenia zakładano szeroką partycypację społeczną. W tym celu powołano najpierw konwent strategiczny, który stanowi reprezentację różnych sektorów z terenu obszaru funkcjonalnego, a którego zadaniem było zarówno opracowanie Zintegrowanej Strategii Obszaru Funkcjonalnego „Blisko Krakowa”, jak i czuwanie nad ciągłością wszystkich procesów w realizowanym projekcie. Konwent zbierał się kilkukrotnie, każdorazowo zbliżając się do dokonania ostatecznych rozstrzygnięć strategicznych dla obszaru 5 gmin tworzących partnerstwo. Pomiędzy kolejnymi sesjami odbywały się intensywne konsultacje wypracowywanych rozwiązań, prowadzone zarówno w formule ankiet, jak i mailowo przesyłanych konkluzji poszczególnych warsztatów, z możliwością ich komentowania i doprecyzowywania. Ostatecznie w wyniku prac zespołu, wspomaganego przez zewnętrzny podmiot wybrany w drodze zamówień publicznych, wypracowano ostateczną wersję Zintegrowanej Strategii Obszaru Funkcjonalnego „Blisko Krakowa”. Dokument dostępny jest pod adresem:http://razembliskokrakowa.pl/images//materaly/zsrof/EOG_ZSROF.pdf

Warto zwrócić uwagę, iż wszystkie materiały z prac konwentu były nie tylko rozsyłane do członków konwentu, ale także publikowane na stronie internetowej projektu, dając na każdym etapie, wszystkim zainteresowanym osobom i instytucjom, możliwość nie tylko zapoznawania się z postępami prac, ale także ich komentowania i zgłaszania uwag.
Równolegle toczyły się prace nad dokumentami sektorowymi. Także tutaj powołano następujące konwenty:
- konwentów ds. opracowania Zintegrowanej Strategii Rozwoju Edukacji i Rynku Pracy na terenie obszaru funkcjonalnego „Blisko Krakowa” – w skład zespołu weszły zarówno osoby zajmujące się szeroko pojętą edukacją, ale także przedsiębiorcy, jako że od początku zakładano silne powiązanie kwestii związanych z edukacją z potrzebami lokalnego i regionalnego rynku pracy;
- konwent ds. opracowania Zintegrowanego Programu Aktywizacji i Partycypacji Społecznej na terenie obszaru funkcjonalnego „Blisko Krakowa” – tworzyli go oprócz przedstawicieli samorządów, także liczni przedstawiciele organizacji pozarządowych działających na terenie 5 gmin;
- konwent ds. opracowania Zintegrowanej Strategii Rozwoju Oferty Czasu Wolnego – tutaj główny ciężar zaangażowania poza przedstawicielami JST spoczywał na osobach i instytucjach zajmujących się w gminach partnerskich rozwojem różnych form turystyki i rekreacji. Także w tym przypadku ważną rolę w pracach odgrywali przedsiębiorcy związani w sposób zawodowy z tematyką wypracowywanych rozwiązań.

Przyjęcie kluczowych rozstrzygnięć w ramach drugiego poziomu prac Partnerstwa (tj. strategii sektorowych) dało możliwość, z początkiem roku 2015 (to znaczy po około roku od rozpoczęcia rzeczowej realizacji projektu) przystąpienia do trzeciej fazy, którą jest przygotowanie dokumentacji przetargowej dotyczącej dokumentacji projektowej dla inwestycji przewidzianych do realizacji w ramach strategii obszaru funkcjonalnego, a także ogłoszenie tych przetargów i wybór wykonawców dokumentacji.
Warto także zwrócić uwagą na aspekt bieżącego zarządzania projektem. W każdej JST tworzącej partnerstwo powołany jest koordynator. Koordynatorzy mają ze sobą bieżący, roboczy kontakt rozstrzygając wiele ważnych kwestii, znacząco przyspieszając dzięki temu realizację projektu. Koordynatorzy ci tworzą tzw. zespół projektowy, który na comiesięcznych spotkaniach podsumowuje dokonania poprzedniego okresu, wytycza kierunki działań na kolejny miesiąc i rozstrzyga o wszystkich kwestiach ważnych dla całego Partnerstwa.

Rezultaty wdrożenia narzędzia

Rezultatem działania partnerstwa jest nie tylko wypracowanie wspólnych dokumentów o charakterze strategicznym i dokumentacji potrzebnej do realizacji ważnych projektów w nowej perspektywie finansowej, ale także zyskanie przeświadczenia o konieczności, nieuchronności i wartości dodanej jaką przynosi współpraca realizowana w układzie ponadgminnym.
Współpraca, zapoczątkowana w roku 2007, a rozwijana dzięki realizowanemu projektowi pozwoliła Gminom tworzącym partnerstwo na:
- zrozumienie wzajemnej przenikalności problemów występujących na obszarze;
 nabranie przekonania, iż współdziałanie w ich rozwiązywaniu jest metodą zarówno skuteczniejszą, efektywniejszą, jak i w dłuższej perspektywie ekonomiczniejszą, niż działanie w pojedynkę;
- odejście od postrzegania się jako wzajemnej konkurencji i przejście do etapu rzeczywistej współpracy i współdziałania;
 wypracowanie wspólnych narzędzi współpracy i współdziałania w projektach planowanych do realizacji w nowej perspektywie finansowej UE.
Niezwykle ważnym rezultatem realizacji projektu było także wzmocnienie roli 5 gmin tworzących Partnerstwo „Blisko Krakowa” w relacjach z innymi parterami (w tym szczególnie z Krakowem) na etapie tworzenia się podmiotu dla realizacji Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych dla Krakowskiego Obszaru Funkcjonalnego. Ponadto pozytywne doświadczenia współpracy gmin w ramach obszaru funkcjonalnego „Blisko Krakowa” były jedną istotnych przesłanek do wyboru formy prawnej (stowarzyszenie JST) dla tworzącego się do wdrażania ZIT podmiotu. Rolę tą ostatecznie będzie pełnio Stowarzyszenie Metropolia Krakowska (http://metropoliakrakowska.pl/).

Zalecenia dla instytucji zainteresowanych replikacją

Przygotowując się do powołania partnerstwa i wspólnej realizacji zadań warto pamiętać o następujących kwestiach:
- projekt partnerski powinien posiadać zewnętrzną strukturę zarządczą kontrolowaną przez partnerów;
- podstawą dobrego funkcjonowania partnerstwa jest sprawnie funkcjonujący zespół projektowy i koordynator reprezentujący partnerstwo;
- dla powodzenia wspólnych działań niezbędny jest wewnętrzny dialog, otwartość i wola współpracy wewnątrz partnerstwa;
- niezbędna jest też wzajemna wiedza o sobie, a także umiejętność dostrzegania problemów poza granicami pojedynczej (tj. „naszej”) JST;
- konieczna jest stała, systematyczna i systemowa wymiana wiedzy i wzajemnych doświadczeń wewnątrz partnerstwa;
- warto pamiętać, iż każdy z parterów nie cierpi na brak działań własnych, lecz na brak koordynacji i wiedzy wzajemnie o sobie i swoich działaniach;
- dla powodzenia całego przedsięwzięcia kluczowe znaczenie ma wzajemna komunikacja, w tym niezwykle pomocne mogą okazać się nowoczesne formy komunikacji;
- warto – w budowaniu partnerstwa – wykorzystać fakt, iż społeczeństwo jest zainteresowane partycypacją;
- należy pamiętać, iż partnerstwa międzysamorządowe funkcjonują głównie w obszarze JST, pozostali partnerzy najczęściej „stoją z boku” – warto stosować najróżniejsze mechanizmy wciągania pozostałych parterów do bieżącej współpracy i nie zapominać o szerszym - niż tylko JST – kontekście relacji w partnerstwie;
- należy także mieć świadomość, iż realne partnerstwo funkcjonuje na dwóch płaszczyznach „politycznej” (wójtowie/burmistrzowie/starosta/władze partnerów społecznych i gospodarczych)  i „merytorycznej” (osoby bezpośrednio i codziennie zaangażowane w partnerstwo) i faktu tego nie należy ani pomijać, ani się na niego obrażać;
- należy też pamiętać, iż obecne rozwiązania prawne nie ułatwiają działania partnerstw.

.:   Skrót i Metryka -> Pełna prezentacja -> Załączniki   :.

  Wsparcie udzielone przez Norwegię, Islandię i Lichtenstein  Norweski Związek
Władz Lokalnych
i Regionalnych